Heeft u als ondernemer er voldoende bij stilgestaan dat wanneer u overlijdt en u niets heeft geregeld, dat uw bedrijf overgaat naar uw wettelijke erfgenamen en zij u in uw bedrijf opvolgen? Dit zouden uw kinderen kunnen zijn of uw ouders, broer en/of zus, maar ook een neefje of een nichtje. Zijn deze personen voor u de gewenste opvolger? Mogelijk heeft u met die vraag wel een testament laten opstellen en daarin uw erfgenamen benoemd of bepaald welke personen uw bedrijf erven, maar het is dan evenzo van belang dat hetgeen u in uw testament heeft geregeld in overeenstemming is met bijvoorbeeld de overeenkomsten die u met betrekking tot uw bedrijf heeft gesloten of de statuten van uw bedrijf. Tevens mogen daarbij de fiscale aspecten niet worden vergeten.

In dit artikel wordt er ingegaan op een aantal erfrechtelijke aspecten van bedrijfsopvolging bij overlijden, waarbij in het bijzonder aandacht wordt besteed aan het erven van een BV (besloten vennootschap), de vennootschap onder firma (VOF) en de eenmanszaak. Ook een aantal fiscale gevolgen komt aan bod.

Bedrijfsopvolging: wat houdt het in?

Bedrijfsopvolging is het proces waarbij het eigendom van een bedrijf of een deel daarvan wordt overgedragen aan een ander. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld door verkoop, schenking, of via een erfstelling. Aan een overdracht kleven verschillende juridische, fiscale en organisatorische uitdagingen, zodat het raadzaam is een overgang van een bedrijf goed voor te bereiden; ook als het bedrijf in een nalatenschap zal vallen.

Erfrecht en bedrijfsopvolging

Het erfrecht is namelijk van invloed op de bedrijfsopvolging bij het overlijden van de ondernemer. Indien de ondernemer geen testament heeft opgesteld of hij heeft in de aandeelhoudersovereenkomst of het vennootschapscontract met zijn compagnon geen afspraken gemaakt over voortzetting van de onderneming bij overlijden, dan bepaalt de wet wie als erfgenaam recht heeft op het bedrijf. Zijn er volgens de wet meerdere erfgenamen, dan worden zij tezamen – onder algemene titel – eigenaar van het bedrijf.

Dit kan een uiterst complexe situatie met zich meebrengen en de discussies liggen dan ook op de loer. Dit is te voorkomen door een testament op te stellen en deze af te stemmen op de statuten van de onderneming én de aandeelhoudersovereenkomst indien sprake is van een BV met meerdere aandeelhouders. Is er sprake van vennootschap onder firma, dan zal bij het opstellen van het testament het vennootschapscontract betrokken moeten worden. Afstemming is essentieel, aangezien de statuten alsook de door de ondernemer gemaakte afspraken met zijn compagnons voorrang (kunnen) hebben op het testament.

Het erven van een BV: aandelen en de BV structuur

Indien de rechtsvorm van een bedrijf een besloten vennootschap (BV) is, dan vallen de aandelen van de BV in de nalatenschap en komen de aandelen alle erfgenamen tezamen toe. De aandelen van de BV vallen namelijk in het privévermogen van de eigenaar van het bedrijf, met het erven van aandelen tot gevolg. De ondernemer kan er ook voor kiezen om het erven van aandelen voor één persoon beschikbaar te stellen door hem in zijn testament als legataris (van zijn bedrijf) aan te wijzen. Die persoon hoeft niet zijn erfgenaam te zijn. Hierbij is van belang dat – zoals gezegd – het legaat niet strijdig is met de statuten en/of een eventuele aandeelhouders-overeenkomst.

Een legaat is een vordering die de legataris op de nalatenschap heeft, die de erfgenamen moeten voldoen. De erfgenamen zijn dus verplicht hun medewerking te verlenen betreffende het erven van een BV. Ook zijn de erfgenamen gehouden een eventuele schuld van de ondernemer aan zijn BV uit hoofde van bijvoorbeeld verstrekte lening of rekening-courantverhouding aan de BV af te lossen.

Stamrecht BV bij overlijden: wat zijn de gevolgen?

Een Stamrecht BV bij overlijden van de oprichter of directeur-grootaandeelhouder (DGA) geeft recht op periodieke uitkeringen uit de BV. Tot 1 januari 2014 kon een Stamrecht BV worden opgericht. Als er aandelen van een stamrecht BV bij overlijden in de nalatenschap vallen, dan kunnen de erfgenamen als rechtsopvolgers van de DGA-aanspraak maken op de uitkeringen die de BV moet doen. De Stamrecht BV is weliswaar een aparte entiteit en staat los van het bedrijf dat de ondernemer heeft nagelaten, maar voor de totale afwikkelingen van de nalatenschap van de ondernemer is ook hier van belang dat inzichtelijk is wat de mogelijke onderlinge relatie of het belang is. Alleen al voor de wijze van aanvaarding door de erfgenamen, die uiteraard niet voor eventuele schuld aan de BV bij overlijden van de oprichter op DGA in hun privévermogen aangesproken wensen te worden.

Oudedagsverplichting (ODV) bij overlijden: wat zijn de gevolgen?

Indien de ondernemer een ODV heeft dan is het raadzaam hiermede bij de benoeming van de erfgenamen rekening te houden. Uitgangspunt is dat de erfgenamen de begunstigden zijn. Indien dit niet het geval is, geldt een belastingclaim en een revisieboete. De vrijstelling erfbelasting geldt niet. Veelal is het de bedoeling dat de uitkering de langstlevende partner toekomt en is het van belang dat hij of zij – al is het maar voor 1% – als erfgenaam in het testament genoemd wordt. Ook hier geldt weer een juiste afstemming ter voorkoming van discussies en/of aanzienlijke fiscale claims.

Eenmanszaak na overlijden: andere overwegingen

Als een ondernemer een eenmanszaak heeft, is de situatie anders. De erfgenamen moeten beslissen of zij de eenmanszaak na overlijden van de ondernemer, die in het privévermogen van de ondernemer valt, willen voortzetten of dat zij de activa van de onderneming willen verkopen. Indien de eenmanszaak na overlijden niet wordt voortgezet, dan staakt de onderneming en zal er ook fiscaal dienen te worden afgerekend. De activa van de onderneming zullen worden verkocht en de schulden aan onderneming dienen net als de eventuele privéschulden te worden voldaan. Indien de eenmanszaak na overlijden wordt voortgezet, dan kunnen de erfgenamen veelal gebruikmaken van een aantal fiscale voordelen, zoals geregeld in de BOR, mits zij aan de daartoe gestelde voorwaarden voldoen.

Bedrijfsopvolgingsregeling (BOR)

De bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) is een belastingvoordeel dat ondernemers financieel kan helpen bij de overgang van hun onderneming. Via de BOR kunnen (ook) erfgenamen of legatarissen onder bepaalde voorwaarden aanzienlijke belastingvoordelen hebben, zoals een ruime vrijstelling en lagere belastingheffing over de verkrijging van de onderneming. Dit is een van de instrumenten om de bedrijfsopvolging fiscaal gunstig(-er) te laten verlopen, maar er zijn strikte voorwaarden aan verbonden. Let wel, de regeling is voortdurend aan wijzigingen onderhevig en dus is het raadzaam regelmatig uw testament hierop te (laten) controleren.

AB-claim bij overlijden

Een ander aspect waar erfgenamen mee te maken kunnen krijgen bij overlijden van een ondernemer is de zogenoemde aanmerkelijk belang claim (AB-claim). Dit is een inkomstenbelasting – box 2-claim – die ontstaat bij het overlijden van de ondernemer. Het vererven of legateren van de aandelen wordt als een overdracht aangemerkt en dus een vervreemding die in beginsel fiscaal belast is. De AB-claim kan dan ook in sommige gevallen leiden tot onverwachte financiële verplichtingen voor de erfgenamen.

Overdrachtsbelasting bij overlijden

Indien onroerend goed wordt overgedragen is overdrachtsbelasting verschuldigd. Hierop geldt als uitzondering de overdracht krachtens erfrecht ofwel door vererving dan wel middels een legaat. Dit betekent niet dan er geen erfbelasting verschuldigd is, maar er is in ieder geval geen sprake van een dubbele belastingheffing. Indien sprake is van verdeling van een nalatenschap, waarvan de onroerende zaak onderdeel uitmaakt, is evenmin overdrachtsbelasting verschuldigd. In geval van voortzetting van een onderneming kan wellicht een beroep worden gedaan op de vrijstelling van overdrachtsbelasting, mits aan de daartoe gestelde voorwaarden wordt voldaan. Laat u zich ook hierover vooraf goed informeren, zodat u bij het opstellen van uw testament goed voorbereid bent.

Conclusie

Bedrijfsopvolging en het erven van een BV is een complex proces. Het is raadzaam voor ondernemers om zich goed voor te bereiden op de overdracht van hun bedrijf door tijdig advies in te winnen en de juiste juridische en fiscale stappen te nemen. De fiscale bedrijfsopvolgingsregeling kan een waardevolle ondersteuning bieden  bij het erven van een BV om de overdracht financieel mogelijk te maken, maar ook het erfrecht betreffende de onderneming en andere specifieke belastingkwesties, zoals de AB-claim bij overlijden van de ondernemer en eventueel overdrachtsbelasting, moeten zorgvuldig worden overwogen. Door vooruit te plannen, kunnen ondernemers ervoor zorgen dat hun bedrijf succesvol wordt overgedragen aan de volgende generatie.